Źródliska

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O ŹRÓDŁACH

Źródła wraz z młakami, wyciekami i wysiękami stanowią grupę punktowych obiektów hydrologicznych, w przeciwieństwie do rzek, które są obiektami liniowymi oraz mórz czy jezior będących obiektami powierzchniowymi. Mają one charakter samoczynnego i skoncentrowanego wypływu wód podziemnych na powierzchnię. Istnienie źródeł, w ogromnej mierze uzależnione jest od budowy geologicznej.

 

Odpływy ze źródła; Fot. K. Barańska

 

Pojawiają się w miejscu bezpośredniego kontaktu warstwy wodonośnej lub zwierciadła wody podziemnej z powierzchnią ziemi. Na główne ich cechy, dalszy wpływ ma ukształtowanie terenu, w obrębie, którego wypływają oraz skład chemiczny podłoża. Duże znaczenie dla powstania źródeł ma również klimat. Powstają one jedynie w strefie klimatu wilgotnego, umiarkowanie wilgotnego i subniwalnego, czyli położonego w pobliżu obszarów pokrytych wiecznym śniegiem (Bajkowicz-Grabowska i Mikulski 1996).

Temperatura źródeł zależy głównie od głębokości zalegania pod powierzchnią ziemi wody, z której powstają. Woda nabiera temperatury skały budującej warstwę wodonośną; ta natomiast nagrzewa się pod wpływem ciepła słonecznego lub ciepła wewnętrznego Ziemi. W Polsce głównie występują źródła zimne, których temperatura zbliżona jest do średniej rocznej temperatury wody na danym obszarze i zależy w znacznej mierze od ciepła światła słonecznego, wynosi ok. 9°C przez cały rok. Oczywiście jest to duże uogólnienie. Na różne typy źródeł w różnym stopniu wpływają czynniki zewnętrzne. I tak źródła szczelinowe mają temperaturę wyższą, bo zbliżoną do 10°C; natomiast źródła krasowe Tatr o połowę niższa – 4-5°C, gdyż w mniejszym stopniu ma na nie wpływ światło słoneczne. Źródła o temperaturze wyższej niż średnia roczna temperatura wody danego terenu nazywamy cieplicami. Pochodzą one m.in. z terenów wulkanicznych lub głębokich studni artezyjskich (Mikulski 1963, Podbielkowski i Tomaszewicz 1979, Starmach i in. 1978).

PODZIAŁ ŹRÓDEŁ

Na charakter źródła wpływ ma wiele czynników. W tym wymieniana już wyżej rzeźba terenu. To spowodowało, że znamy wiele klasyfikacji źródeł. Bajkowicz-Grabowska i Mikulski (1996) wymieniają następujące podziały:

1. Ze względu na rodzaj siły powodujący wypływ wody

• Spływowe (synonimy: descenzyjne, grawitacyjne, zstępujące) – woda wypływa z nich pod wpływem siły ciężkości, czyli płynie z góry na dół.

• Podpływowe (synonimy: ascenzyjne, wstępujące, artezyjskie) – woda wypływa z nich pod wpływem ciśnienia, z dołu do góry.

• Lewarowe (synonimy: intermitujące, syfonowe) – woda wypływa z nich okresowo na skutek zassania wody przez otwór odpływowy z większego zbiornika. Często takie źródła spotykamy w skałach krasowych.

2. Ze względu na warunki geologiczne

• Warstwowe – woda wypływa bezpośrednio z warstwy wodonośnej, zbudowanej z materiału porowatego, która uzyskała kontakt z powierzchnią ziemi.

• Szczelinowe – woda wypływa ze szczelin w litej skale.

• Uskokowe – woda wypływa przez szczelinę uskokową biegnącą między dwiema warstwami nieprzepuszczalnymi lub między warstwą wodonośna i nieprzepuszczalną.

• Krasowe – wypływają ze skał podlegających krasowieniu. Woda przesiąka przez erodowaną skałę tworząc źródło. Takie źródła dające początek ciekom wodnym to wywierzyska.

3. Ze względu na rzeźbę terenu

• Zboczowe (stokowe) – woda wypływa ze zboczy.

• Krawędziowe – wypływają u podnóża krawędzi morfologicznych, np. klifów.

• Tarasowe – wypływające u podnóża tarasów rzecznych.

• Przykorytowe i korytowe – wypływające w korycie rzecznym.

• Grzbietowe – wypływające na grzbietach.

4. Ze względu na charakter litogeniczny utworu, z którego wypływają

• Skalne – woda wypływa z litej skały.

• Rumoszowe – woda wypływa z warstwy zwietrzałej skały utworzonej z dużych okruchów skalnych.

• Zwietrzelinowe – woda wypływa z warstwy zwietrzałej skały utworzonej z małych okruchów skalnych.

• Morenowe – woda wypływa z utworów morenowych.

• Sandrowe – woda wypływa z utworów sandrowych.

• Osuwiskowe – woda wypływa z czoła jeziora osuwiskowego. Deluwialne – woda drenująca deluwia tworzy źródło.

 

Zbocze doliny ze źródliskiem; Fot. K. Barańska

 

5. Ze względu na temperaturę wody

• Zimne

• Zwykłe

• Cieplice

6. Ze względu na trwałość wypływu

• Stałe

• Okresowe

7. Ze względu na mineralizację wody

• Słodkie – mniej niż 1g substancji mineralnych na 1dm3 wody.

• Mineralne – więcej niż 1g substancji mineralnych na 1dm3 wody. Te z kolei dzieli się dalej wg składu chemicznego wody (solankowe, siarczanowe, szczawy itp.)

Podbielkowski i Tomaszewicz (1979) jako ważny czynnik kształtujący charakter źródeł i ekosystemów je otaczających wymieniają zawartość wapnia. Pod tym względem da się wyróżnić dwa skrajne siedliskowo typy źródlisk. Z wodą miękką, ubogą w węglany, podobną do kwaśnych wód jezior oligotroficznych lub dystroficznych oraz z wodą twardą, bogatą w dwuwęglany, i z wytrącającą się martwicą wapniową (trawertynem).

Oprócz tego jako szczególne rodzaje źródeł wymienia się również gejzery oraz źródła gazujące. Te ostatnie zwane również pieniawami wyprowadzają mieszaninę wody i gazu, najczęściej CO₂.

Tak rozmaita klasyfikacja źródeł często nastręcza wiele problemów z charakterystyką danego obiektu. Często jest też zbyt szczegółowa w stosunku do wymaganych informacji. Dlatego w naukach przyrodniczych przyjęło się stosowanie o wiele prostszej klasyfikacji opartej na cechach geomorfologicznych. Przedstawia się ona następująco:

1. Źródła reokreniczne – woda natychmiast odpływa z miejsca, w którym bije źródło wzdłuż nachylenia terenu. Jej nurt jest na tyle szybki, że nie możliwa jest akumulacja osadów organicznych. Miejsce wypływu oraz dno odpływów pokryte jest przemytym piaskiem lub kamieniami. Takie źródła często są początkiem cieków wodnych.
2. Źródła limnokreniczne – biją w obrębie zagłębienia terenu umożliwiającego akumulację wody wypływającej ze źródła. W ten sposób, wypełniająca się od dna niecka może przekształcić się w jezioro. Obszar otaczający źródło limnokreniczne jest zabagniony i pokryty warstwą osadów organicznych, przy czym samo miejsce wybijania źródła jest piaszczyste.
3. Źródła helokreniczne – w tym przypadku woda przesącza się od dołu na rozleglejszym niż inne źródła obszarze. Teren jest zazwyczaj słabo nachylony i nie zagłębiony nieckowato tak jak w przypadku wcześniej wymienionych typów źródeł. Wypływ jest niezbyt intensywny. To wszystko sprawia, że tego typu źródła tworzą zazwyczaj rozległe, pokryte osadami organicznymi mokradła, np. torfowiska. Erozja jest tutaj znacznie słabsza niż np. w miejscu bicia źródła reokrenicznego.

WYSTĘPOWANIE ŹRÓDEŁ W POLSCE

Prace nad ogólnym rozmieszczeniem i charakterystyką źródeł w Polsce rozpoczęła Czarnecka (1960) w ramach działalności Państwowego Instytutu Hydrologiczno-Meteorologicznego. Polegały one na wykonaniu pomiarów wszystkich większych źródeł na obszarze naszego kraju. Wielkość szacowano na podstawie wydajności źródeł – za najmniejszą przyjęto 2-3 l/sek. Na podstawie tych badań wyznaczono trzy główne obszary występowania źródeł w Polsce.

Pierwszym z nich są Karpaty i Sudety. Cechuje je duża różnorodność i bogactwo źródeł, jednak o stosunkowo małej wydajności (zazwyczaj do 1 l/sek). Przeważnie są typu rumoszowego, zwietrzelinowego oraz szczelinowego. Często mają charakter mieszany, tak jak te dające początek Wiśle w Beskidzie Śląskim. W Tatrach Zachodnich, ze względu na ich wapienny charakter dominują źródła krasowe. Gdzieniegdzie spotyka się źródła kontaktowe i uskokowe. W obrębie Karpat i Sudetów swój początek mają dwie najważniejsze rzeki Polski – Odra i Wisła oraz Łaba, Dniestr i środkowe dopływy Dunaju. Karpaty i Sudety są także jedynymi, obok regionu niedziańskiego i kujawsko-pomorskiego miejscami występowania źródeł mineralnych. W innych częściach kraju występują one sporadycznie.

Drugim obszarem źródliskowym Polski są wyżyny południowe. Ten rejon odznacza się dużą ilością źródeł krasowych, często o znacznie większej wydajności niż obszar górski scharakteryzowany wyżej. Na największą uwagę zasługuje Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, okolice Kielc na Wyżynie Kielecko-Sandomierskiej oraz Tomaszowa Lubelskiego na Roztoczu. Średnia wydajność źródeł na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej to 10-50 l/sek, a na Wyżynie Kielecko-Sandomierskiej dochodzi nawet do 200 l/sek. Na terenie wyżyn południowych swój początek biorą takie rzeki jak Warta, Pilica, Przemsza i Wieprz.

Trzecim ważnym regionem występowania źródeł są pojezierza. Występują tu głównie źródła warstwowe. Ogromny wpływ na ich kształtowanie ma młodoglacjalna rzeźba terenu charakterystyczna dla pojezierzy Polski.

 

Ols w kompleksie źródliskowym; Fot. K. Barańska

 

Głównie wypływają one ze zboczy dolin rzecznych (źródła zboczowe), piasków fluwioglacjalnych (źródła sandrowe) oraz moren czołowych (źródła morenowe). Te ostatnie dają m.in. początek takim rzekom jak Biebrza i Drawa. Często charakteryzują się znaczną wydajnością. (Czarnecka 1960, Mikulski 1963).

Przedstawione wyżej dane są bardzo ogólne i zawierają informacje o podstawowych cechach abiotycznych źródeł oraz wstępne rozeznanie o ich występowaniu w Polsce. Nadal brakuje opracowań o dokładnym rozmieszczeniu i charakterze ekosystemów źródliskowych w poszczególnych regionach kraju. Zwłaszcza, jeśli chodzi o regiony nizinne. Jedną z nielicznych prób charakterystyki źródlisk na tym obszarze jest cykl prac Wołejki (2000a,b,c,d,e) mówiący o roślinności kompleksów źródliskowych Polski północno-zachodniej. Roślinność źródlisk pasma Policy w Karpatach Zachodnich opisał w swojej pracy Stuchlik (1968). Na obszarze Wyżyny Lubelskiej i Roztocza źródłami zajmowali się Janiec i Michalczyk (1991). O ekosystemami źródliskowymi na terenie Górznieńsko-Lidzbarskiego Parku Krajobrazowego pisała Gawenda-Kempczyńska (2004). Wiele jest opracowań bardzo szczegółowych obejmujących jednak, dokładną inwentaryzację konkretnego obiektu.

FAUNA ŹRÓDEŁ

Według Starmacha i innych (1978) ekosystemy źródliskowe nie posiadają specyficznej fauny pojawiającej się tylko w tym biotopie. Bardziej swoisty jest skład gatunkowy żyjących tam zwierząt. Charakterystyczna dla źródeł jest obecność fauny wód podziemnych, która wraz z nurtem bijącej wody wydostaje się na powierzchnię. Ukształtowanie źródeł limnokrenicznych i helokrenicznych umożliwia występowanie w nich drobnej fauny jezior oraz wód wolno płynących. Osadzający się tam materiał organiczny dostarcza pożywienia a słaby nurt pozwala na swobodne poruszanie. Co ciekawe w źródłach limnokrenicznych i helokrenicznych, gdzie granica między wodą a lądem bywa często zatarta potrafią utrzymać się również niektóre organizmy lądowe. Natomiast pierwotne organizmy wodne często uwsteczniają się nabierając cech organizmów lądowych. Dla źródeł, których temperatura wody w ciągu roku ulega nieznacznym wahaniom charakterystyczna są gatunki stenotermiczne. W Polsce najczęściej są to również organizmy zimnowodne gdyż większość źródeł w naszym kraju to źródła zimne. Znaczna część zwierząt zasiedlających źródła to małe organizmy odżywiające się detrytusem, roślinami lub innymi organizmami. Głównie skąposzczety, skorupiaki, larwy owadów lądowych, owady lądowe i wodno-lądowe. Z kręgowców spotykane są głównie żaby i traszki (Starmach i in. 1978).

FLORA I ROŚLINNOŚĆ ŹRÓDEŁ

Flora ekosystemów źródliskowych bywa bardzo różnorodna, zależy od podłoża, chemizmu wód oraz otoczenia źródła. Istotnym czynnikiem wpływającym na jej kształtowanie jest światło. Częsty jego deficyt powoduje między innymi małą ilość glonów rozwijających się w obrębie tego typu biotopów (Starmach i in. 1978). Niezmiernie istotna jest również zawartość wapnia w podłożu, która wpływa bezpośrednio na chemizm wody źródła, a pośrednio na kształtowanie roślinności źródliskowej. Ten czynnik stał się podstawą do wydzielenia przez Matuszkiewicza (2001) dwóch związków w obrębie jedynego rzędu klasy Montio-Cardaminetea opisującej zbiorowiska źródlisk. Pierwszy z nich, Cardamino-Montion obejmuje roślinność źródliskową występującą na siedliskach niewapiennych, o odczynie lekko kwaśnym lub obojętnym. Drugi, Cratoneurion commutati skupia zbiorowiska zasiedlające miejsca z dużą zawartością wapnia, o odczynie zasadowym.

Następnym czynnikiem kształtującym roślinność źródeł jest ich trofia. Do najmniej zasobnych należy zaliczyć źródła helokreniczne, w których szybki nurt uniemożliwia odkładanie substancji organicznych. Najkorzystniejsze, pod tym względem warunki panują w źródłach limnokrenicznych przypominających w pewnym stopniu jeziora eutroficzne(Starmach i in. 1978).

 

Odpływ ze źródła – na dnie osady żelaziste; Fot. K. Barańska

 

Mimo dużych różnic w trofii poszczególnych typów źródeł ich roślinność jest raczej uboga w porównaniu do ekosystemów łąkowych czy leśnych. Głównymi czynnikami ograniczającymi jest deficyt światła oraz wysokie uwodnienie. Roślinność źródliskowa w dużej mierze składa się z mchów i wątrobowców, resztę stanowią higrofilne naczyniowe rośliny zielne. Wołejko, (2000a za Hinterlang 1992 a, b) stosunek mszaków do roślin naczyniowych przyjął jako główne kryterium podziału zespołów źródliskowych na dwa zespoły klasy Montio-Cardaminetea. Pierwszy z nich Caricion remotae charakteryzuje się dużym udziałem roślin naczyniowych. Drugi, Cratoneurion commutati zdominowany jest przez mszaki. Dodatkowo za Hubschmannem (1986) wyróżnia odrębną klasę obejmującą niezależne zbiorowiska mszaków – Fontinaletea antipyreticae, w ogóle nie uwzględnianą przez Matuszkiewicza (2001). Tak różne spojrzenia syntaksonomiczne na roślinność źródliskową Matuszkiewicza (2001) i Wołejki (2000a) świadczą z jednaj strony o złożoności tych ekosystemów, a z drugiej o zbyt małym ich poznaniu. Wskazują na różnice, jaka dzieli źródliska występujące na nizinach i te występujące w górach i na wyżynach.

Bardzo charakterystycznym dla źródlisk i często na nich występującym zbiorowiskiem roślinnym jest Cardamine amara-Chrysosplenium alternifolium. Występuje w kompleksach źródeł helokrenicznych lub limnokrenicznych, w miejscach lepiej nasłonecznionych i żyznych, o odczynie lekko kwaśnym lub obojętnym. Tworzy rozległe płaty złożone głównie z roślin naczyniowych z przewagą rzeżuchy gorzkiej Cardamine amara i śledziennicy skrętolistnej Chrysosplenium alternifolium (Matuszkiewicz 2001, Wołejko 2000). Innym zbiorowiskiem, równie charakterystycznym dla źródlisk, ale o wiele rzadszym jest najczęściej nawapienne zbiorowisko mchu Cratoneuron commutatum, które oprócz mchu mogą tworzyć rośliny naczyniowe takie jak rzeżucha gorzka, przetacznik bobowniczek Veronica beccabunga, wierzbownica górska Epilobium montanum czy rzęsa drobna Lemna minor (Wołejki 2000a). Ciekawym rodzajem wątrobowca tworzącym różne zbiorowiska w obrębie źródlisk jest pleszanka Pellia sp. Interesującym źródliskowym zespołem endemicznym, występującym tylko w Polsce, na skraju tzw. Pustyni Błędowskiej jest Cochlearietum polonicae tworzone przez warzuchę polską Cochlearia polonica (Matuszkiewicz 2001).

EKOSYSTEMY ZWIĄZANE ZE ŹRÓDŁAMI

Samo źródło jest obiektem punktowym i zajmuje bardzo małą powierzchnię. Natomiast wody, które z niego odpływają kształtują często o wiele większe obszary zwane kompleksami źródliskowymi. Na takie kompleksy mogą składać się rozmaite ekosystemy – torfowiska, lasy, łąki, szuwary, ziołorośla oraz jeziora i rzeki, którym źródła dają początek. Największy wpływ źródła wywierają na powierzchnie położone w bezpośrednim sąsiedztwie wypływu wody. Takie powierzchnie, przy dobrze natlenionej wodzie tworzą obszar właściwego źródliska porośniętego roślinnością omówioną wyżej.

W przypadku deficytu tlenu, przy sprzyjającej rzeźbie terenu tworzą się torfowiska źródliskowe. W zależności od ukształtowania powierzchni i charakteru źródła mogą one mieć dwojaką postać. Na zboczach dolin z wodami wysiękowymi tworzą się torfowiska źródliskowe wiszące. Pokrywają one zbocze doliny w obrębie zasięgu wód wypływających ze źródeł. Przez to ich powierzchnia jest pochylona, ale płaska. Na jednym silniej bijącym źródle lub skupieniu takich źródeł powstają torfowiska źródliskowe kopułowe. Tworzą one koliste lub owalne pagórki wysokości nawet do 10m i średnicy dochodzącej w Polsce do kilkuset metrów. Szczyt takiego torfowiska jest miejscem wysączania się wód źródła leżącego pod warstwami torfu ułożonymi na przemian z tufami wapiennymi. Roślinność torfowisk źródliskowych jest bardzo zbliżona do roślinności występującej na zwykłych torfowiskach niskich. Wzbogacona jest jednak o gatunki źródliskowe np. mchy z rodzaju Cratoneurum oraz gatunki o charakterze borealnym i relikty glacjalne np.: wielosił błękitny Polemonium coeruleum, skalnica torfowiskowa Saxifraga hirculus, mszar nastroszony Paludella squarrosa (Kac 1975).

Powszechnie spotykanym typem mokradła w górach jest młaka, niekiedy traktowana jako specyficzna odmiana torfowisk źródliskowych wiszących(Kac 1975). Według Bajkowicz-Grabowskiej i Mikulskiego (1996) jest to odrębny typ obiektu hydrologicznego, różniący się od źródeł nieskoncentrowanym wypływem wód. Młaki występują w miejscach ograniczonego odpływu podziemnego. Skutkiem tego jest zabagnienie terenu wokół miejsca wydobywania się wody spod ziemi i odpływ powierzchniowy. Taki stan powoduje często deficyt tlenu, co sprzyja odkładaniu się torfu. Kac (1975) wyróżnia dwa typy młak oraz zasiedlających je zespołów roślinnych: młaki wapienne z zespołem Valeriano simplicifoliae-Caricetum davallianae nie wymienianym przez Matuszkiewicza (2001) oraz młaki kwaśne z zespołem Bartsio-Caricetum fuscae wymienianym przez Matuszkiewicza i znanym jedynie z Karkonoszy.

 

Miejsce wypływu źródła wraz z jego odpływem; Fot. K. Barańska

 

Najważniejszymi ekosystemami leśnymi występującymi w obrębie kompleksów źródliskowych są dynamicznie ze sobą powiązane olsy oraz łęgi. Specyficznym typem olsu związanym ze źródliskami jest ols źródliskowy Cardamino-Alnetum glutinosae. Od innych olsów odróżniają go, występujące w runie gatunki z klasy Montio-Cardaminetea. Drzewostan budowany jest głównie przez olszę czarną z domieszką brzozy omszonej Betula pubescens oraz jesionu wyniosłego Fraxinus excelsior. Fizjonomicznie podobny do olsu źródliskowego jest łęg jesionowo-olszowy Circaeo-Alnetum. Obydwa zbiorowiska różnią stosunki wodne (Wołejko 2000 e).

Ekosystemy szuwarowe związane ze źródliskami należą do związków Sparganio-Glycerion fluitantis oraz Magnocaricion. Te pierwsze, związane z szybko płynącymi wodami występują najczęściej w miejscach połączenia odpływów źródliskowych oraz głównych odbiorników tych wód (rzek lub jezior). Takie szuwary potocznikowe są ściśle powiązane z siedliskami erodujących źródlisk zasiedlanych przez roślinność klasy Montio-Cardaminetea. Szuwary z klasy Magnocaricion związane są przede wszystkim z miejscami zatorfionymi, np. torfowiskami kopułowymi (Wołejko 2000 b).

OCHRONA ŹRÓDEŁ

Coraz częściej w ciągu ostatnich kilkunastu lat zaczęto dostrzegać, że źródła nie są jednie naturalnym wypływem wody zaopatrującym człowieka. Okazało się, że nie tylko wydajność stanowi o ich wartości. Wraz z rosnącą świadomością społeczeństwa i wrażliwością na otaczającą nas przyrodę zauważono również jak istotną ostoją bioróżnorodności są źródliska. Występują w nich często ciekawe i rzadkie w innych biotopach gatunki zwierząt, np. zwierzęta wód podziemnych lub wyspecjalizowane gatunki zimnowodne. Są doskonałymi siedliskami dla gatunków borealnych oraz reliktów glacjalnych. Źródła umożliwiają powstanie specyficznych ekosystemów takich jak torfowiska źródliskowe czy płaty rzadkich mchów i wątrobowców występujące w bezpośrednim sąsiedztwie wypływu wody. Oprócz tego źródliska są ważnymi terenami wodochronnymi, rezerwuarami czystej wody, dają początek rzekom i jeziorom, często są ważnymi punktami kulturowymi i historycznymi, związanymi z wieloma legendami. Z powodu tych i wielu innych zalet ekosystemy źródliskowe stają się coraz częściej obiektem zainteresowań naukowców i ludzi zajmujących się ochrona przyrody.

W marcu 1996 roku konferencja naukowa w Munster rozpoczęła tzw. Europejską Dekadę Ochrony Źródeł. Projekt ma charakter ogólnoeuropejski i skupia się na ochronie fauny i flory obszarów źródliskowych. W Polsce działania ochronne mają objąć inwentaryzację przyrodniczą źródeł w naszym kraju, stały monitoring, ochronę, renaturalizację oraz edukację ekologiczną. W planach jest utworzenie polskiej części europejskiego atlasu organizmów źródliskowych (Czachorowski i O’Shea 1998).

Niektórzy autorzy podkreślają w artykułach naukowych wagę ochrony ekosystemów źródliskowych. Wołejko, (1996) w swojej pracy o kompleksach źródliskowych na Zachodnim Pomorzu stwierdza daleko idące przemiany w tych ekosystemach spowodowane różnym typem i natężeniem użytkowania. Postuluje o wprowadzanie kompleksowych metod ochronnych łączących ochronę czynną z konserwatorską.

O randze źródlisk nawapiennych jako ostoi bioróżnorodności świadczy fakt, że znalazły się w Załączniku I Dyrektywy Siedliskowej wśród ekosystemów priorytetowych, jeśli chodzi o ochronę.

Nie można zapominać, że oprócz działań naukowych niezmiernie ważne są również działania na rzecz edukacji ekologicznej całego społeczeństwa. Uświadamianie i emocjonalne wiązanie społeczności gmin, szkół czy mieszkańców małych miasteczek i wsi z pobliskimi źródliskami zapewnia tym ekosystemom, na szczeblu lokalnym stałą opiekę i istnienie w niezmienionej postaci. Formą ochrony pozwalającą nawiązać dialog między specjalistami z zakresu nauki i zwykłymi mieszkańcami gminy jest użytek ekologiczny.

WARTO POCZYTAĆ

• Bajkowicz-Grabowska E., Mikulski Z. 1996. Hydrologia ogólna. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
• Czachorowiski S., O’Shea M. 1998. Monitorisk źródeł Polski. Przegląd Przyrodniczy IX, 1/2: 33 – 37
• Czarnecka H. 1960. Wstępne wyniki hydrologicznych badań źródeł. Gosp. Wodna XX, 8 – Biul. PIHM, III, 8.
• Gawenda-Kempczyńska D. 2004. Struktura przestrzenna szaty roślinnej i elementów abiotycznych leśnych nisz źródliskowych. W Jendrzejczak E. 2004. Przyroda Polski w europejskim dziedzictwie dóbr natury. 53 Zjazd PTB. Wydawnictwo Uczelniane ATR, Bydgoszcz
• Hinterlang D. 1992a. Vegetationsokologische Aspekte der Weichwasser-Quellgesellschaften zentraleuropaischer Mittelgebirge unter besonderer Berucksichtigung der Synsistematik. Ber. d. Reinh.-Tuxen-Ges. 4
• Hinterlang D. 1992b. Vegetationsokologie der Weichwasser Quellgesellschaften zentraleuropaischer Mittelgebirge. Crunoecia 1
• Hubschmann A. Von. 1986. Prodromus ser Moosgesellschaften żentraleuropas. Gebr. Borntraeger Verl, Berlin – Stuttgart
• Janiec B., Michalczyk Z. 1991. Wydajnośc i skład chemiczny wód najwiekszych żródeł Wyżyny Lubelskiej i Roztocza. Współczesne problemy Hydrogeologii. V Ogólnopolskie Sympozjum, Warszawa-Jachranka. Wydawnictwo SGGW-AR, Warszawa
• Kac N.J. 1975. Bagna Kuli Ziemskiej. PWN, Warszawa
• Matuszkiewicz W. 2001. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
• Mikulski Z. 1963. Zarys hydrografii Polski. PWN, Warszawa
• Podbielkowski Z., Tomaszewicz H. 1979. Zarys hydrobotaniki. PWN, Warszawa
• Starmach K., Wróbel S., Pasternak K. 1978. Hydrobiologia. PWN, Warszawa
• Wołejko L. 1996. Stan zachowania i potrzeby ochrony dolinowych kompleksów źródliskowych na Zachodnim Pomorzu. Zesz. Nauk. AR Szczec. 173 Rolnictwo 63: 127 – 138
• Stuchlik L. 1968. Zbiorowiska ziołoroślowe i źródliskowe pasma Policy w Karpatach Zachodnich. Fragm. Florist. et Geobot. XIV, 4: 485 – 494
• Wołejko L. 2000 a. Roślinność źródliskowa (klasy Montio-Cardaminetea i Fontinaletea antipyreticae) kompleksów źródliskowych Polski północno-zachodniej. Folia Univ. Agric. Stetin. 213 Agricultura (85): 203 – 220
• Wołejko L. 2000 b. Roślinność szuwarowa i turzycowiskowa z klasy Phragmintetea kompleksów źródliskowych Polski północno-zachodniej. Folia Univ. Agric. Stetin. 213 Agricultura (85):221 – 246
• Wołejko L. 2000 c. Roślinność mechowiskowa z klasy Scheuchzerio-Caricetea fuscae kompleksów źródliskowych Polski północno-zachodniej. Folia Univ. Agric. Stetin. 213 Agricultura (85): 247 – 266
• Wołejko L. 2000 d. Roślinność łąkowa i ziołoroślowa z klasy Molinio-Arrhenatheretea kompleksów źródliskowych Polski północno-zachodniej. Folia Univ. Agric. Stetin. 213 Agricultura (85): 267 – 296
• Wołejko L. 2000 e. Roślinność leśna i zaroślowa (klasy Alnetea glutinosae i Querco-Fagetea) kompleksów źródliskowych Polski północno-zachodniej. Folia Univ. Agric. Stetin. 213 Agricultura (85): 297 – 320

Katarzyna Barańska, studentka Architektury Krajobrazu,  pasjonatka źródeł, 15.01.2005