Stawy rybne – specyficzny ekosystem

Mimo tego, że stawy rybne to sztuczny ekosystem, stworzony i istniejący na potrzeby człowieka, wiele kompleksów stanowi ważne ostoje rzadkich i zagrożonych gatunków roślin i zwierząt, których naturalne siedliska zostały zniszczone. Stawy spełniają również poza rolą gospodarczą, ważną funkcję w retencjonowaniu wody, ochronie przeciwpowodziowej oraz oczyszczaniu ścieków.

Według klasycznej definicji opracowanej przez Forela, staw to płytki, naturalny lub sztuczny zbiornik wodny, w którym do całej powierzchni dna dochodzi promieniowanie słoneczne, umożliwiające rozwój roślinom. Stawy naturalne, powstają w wyniku obniżenia terenu i zalania niecki wodą. Zbiorniki drugiego typu budowane są przez człowieka, zazwyczaj w celu hodowli ryb. Na potrzeby niniejszego artykułu pojęcie „staw” będzie określało sztuczne akweny gdzie prowadzi się gospodarkę rybacką typu karpiowego.

Cechą charakterystyczną stawów rybnych jest okresowość nawadniania. W większości z nich woda spuszczana jest jesienią, a zimą dno pozostaje suche. Wodę napuszcza się zazwyczaj wczesną wiosną, w niektórych typach stawów (przesadki) dopiero latem. W celu zwiększenia produkcji ryb, przeprowadza się liczne zabiegi, takie jak: koszenie roślinności, nawożenie, oranie dna, karmienie ryb, zagęszczanie lub rozrzedzanie obsad. Wszystkie te działania, podporządkowane produkcji ryb wpływają na funkcjonowanie tego półnaturalnego ekosystemu.

Stawy karpiowe i pstrągowe

W zależności od rodzaju prowadzonej hodowli, wyróżnia się stawy pstrągowe oraz karpiowe. Pierwsze z nich to płytkie, niewielkie sztuczne „baseny”, zakładane w pobliżu cieków z silnym przepływem chłodnej, dobrze natlenionej wody. Najszybciej pstrągi przyrastają w wodzie o temperaturze 13-18 oC oraz zawartości tlenu nie niższej niż 5 mg/m3. Obecnie w gospodarstwach pstrągowych produkuje się przede wszystkim pstrąga tęczowego. Gatunek ten, pochodzący z Ameryki Północnej, charakteryzuje się szybkim przyrostem wagi co wpływa na opłacalność hodowli. Dlatego, zarówno liczba gospodarstw jak i produkcja pstrągów systematycznie rośnie. Obecnie w Polsce istnieje ponad 160 kompleksów, skupionych głównie w północnej i południowej Polce, produkujących rocznie ponad 10 000 ton ryb.

Stawy pstrągowe z powodu specyficznych warunków jakie muszą spełniać nie mają znaczenia jako zbiorniki retencyjne, ani również wpływu na poziom wód gruntowych. Nie są też ważnymi ostojami przyrody. Ich niewielka powierzchnia, sposób budowy (baseny ziemne, betonowe lub plastikowe) oraz stosunkowo wysoka intensyfikacja produkcji uniemożliwiają bytowanie wielu gatunkom roślin i zwierząt. Gospodarstwa te mogą poprzez eutrofizację (wzrost żyzności) wody negatywnie wpływać na lokalne cieki położone poniżej stawów.

 

Połów ryb

Staw z wysoką obsadą karpia towarowego pozbawiony roślinności

 

Specyfika stawów karpiowych

Hodowla karpia wymaga odmiennych warunków środowiskowych. Karp w przeciwieństwie do pstrąga odporny jest na niską zawartość tlenu w wodzie, preferuje żyzne akweny, najlepiej wykorzystuje pokarm i najszybciej przyrasta w temperaturze 18-29 oC. Dlatego większość stawów karpiowych to płytkie, szybko nagrzewające się zbiorniki od 0,5 do 3 m głębokości. Wyróżniają się one ponadto: wysoką trofią (żyznością), słabym uwarstwieniem termicznym, średnią powierzchnią wynoszącą około 10-20 ha. Skupione są one zwykle w kilkusethektarowe kompleksy, zlokalizowane głównie w dolinach rzecznych. Zbiorniki te podlegają określonemu reżimowi użytkowania, polegającemu na okresowemu spuszczaniu oraz napełnianiu wodą. Większość z nich można całkowicie osuszyć, dzięki czemu następuje rozkład nadmiernej ilości materii organicznej. Osuszenie pozwala także na: dezynfekcję dna, remonty i zabiegi agrotechniczne.

Historia „stawiarstwa”

Początki hodowli karpia w naszym kraju sięgają XII-XIII wieku. Sprowadził go na nasze ziemie zakon Cystersów z Czech i Moraw. Ówczesnemu rozwojowi gospodarki karpiowej sprzyjały liczne posty, obejmujące około 50% dni w roku. Stawy kopano w regionach z gęstą siecią rzeczną, łagodnym klimatem, niewielkim zalesieniem oraz brakiem dużych zbiorników wodnych. Regionami najbogatszymi w stawy, skupiającymi 75% krajowej powierzchni są: Małopolska, Lubelszczyzna, Dolny oraz Górny Śląsk. Do najstarszych kompleksów funkcjonujących od XV-XVII należą m.in.: Zator (woj. małopolskie), Milicz (woj. dolnośląskie), Gołysz-Ochaby (woj. śląskie). Ważnym momentem w rozwoju gospodarki karpiowej było zastosowanie na szeroką skalę hodowli przesadkowej. Metodę tą odkrył w roku 1870 Tomasz Dubisz, z pochodzenia Słowak, mistrz rybacki w dobrach Habsburgów (obecnie teren ten należy do PAN w Gołyszu). Do tej pory wszystkie roczniki karpia hodowano w tych samych zbiornikach i tam też odbywały one tarło. Oddzielny chów wylęgu, narybku oraz starszych ryb poprzez przenoszenie (przesadzanie) poszczególnych roczników do stawów o coraz lepszych warunkach pokarmowych, przyczynił się do radykalnego skrócenia produkcji karpia z 7 do 3 lat. System ten z niewielkimi modyfikacjami stosowany jest do dzisiaj.

 

Staw pokryty grzybieńczykiem wodnym – typowy widok w okolicy Zatora

Przesadka zarośnięta przez grzybieńczyk wodny

 

Jak się hoduje karpia?

Większość gospodarstw rybackich składa się z różnych typów stawów pełniących odmienne funkcje. W tarliskach – niewielkich, płytkich stawach, o powierzchni 100-1000 m2 porośniętych trawami, w maju odbywa się tarło. Po kilku dniach wylęg przenosi się do przesadek pierwszych – stawów nieco większych (pow. 0,5-2 ha), nawiezionych przed zalaniem obornikiem lub nawozami mineralnymi. Ryby odżywiają się tutaj planktonem, intensywnie rozwijającym się w wyniku eutrofizacji wody. Po 4-5 tygodniach narybek zwany „lipcówką” „przesadza” się do uprzednio nawiezionych przesadek drugich (pow. 1-20 ha). Tam, oprócz organizmów wodnych pokarmem są również ziarna zbóż podawane przez rybaków. Oba typy przesadek zalewa się wodą dopiero 7-10 dni przed wprowadzeniem ryb. W drugim roku życia w tzw. stawach kroczkowych, uzyskuje się „kroczki” – osobniki o ciężarze 150-250 gramów. Karpie te przenosi się następnie do stawów towarowych, gdzie w trzecim roku życia osiągają wagę ryb konsumpcyjnych – ok. 1,5 kg. Stawy kroczkowe i towarowe są większe od przesadek i tarlisk, zajmują powierzchnię od 10 do około 100 ha. Modyfikacje powyższego systemu polegają na „przesadzaniu” ryb z przesadek pierwszych lub tarlisk, wprost do dużych stawów towarowych, z ominięciem chowu w przesadkach drugich. Każde gospodarstwo modyfikuje system Dubisza odpowiednio do własnych potrzeb i możliwości. Wydajność produkcji karpia towarowego przy zastosowaniu karmienia nasionami zbóż waha się od 400 do ponad 3000 kg z hektara. W naszym kraju większość gospodarstw uzyskuje 500-1500 kg ryby towarowej z hektara.

Z punktu widzenia gospodarki karpiowej eutrofizacja jest procesem korzystnym, stymuluje bowiem wzrost organizmów będących bazą pokarmową ryb. Dlatego w stawach często stosuje się nawożenie obornikiem lub nawozami sztucznymi. Przy dużych obsadach ryb może jednak nastąpić nadmierny wzrost żyzności, spowodowany rozkładającymi się odchodami ryb oraz resztkami pasz. Efektem przenawożenia mogą być „zakwity” niepożądanych glonów oraz deficyt tlenu, który jest zużywany podczas rozkładu martwej materii organicznej. Gromadzeniu się nadmiernej jej ilości częściowo przeciwdziała odłów ryb, dzięki czemu duża ilość materii jest usuwana poza zbiornik w postaci wyłowionych ryb. Ponadto w stawach przeprowadza się zabiegi (osuszanie, wykaszanie roślin) zapobiegające skutkom eutrofizacji.

Roślinność

Reżim gospodarki stawowej kształtuje więc warunki środowiskowe półnaturalnego ekosystemu jakim jest staw karpiowy. Akweny te są okresowo osuszane, pogłębiane, remontowane, koszona jest roślinność wodna. Zaniechanie tych prac, spowodowałoby całkowite wypłycenie zbiornika w wyniku sukcesji roslinności. Dla przedstawicieli flory zasiedlających stawy, stanowią one bardzo dogodne siedlisko do rozwoju. Główną rolę odgrywa tutaj eutrofizacja wody. Ponadto zbiorniki te są jednakowo płytkie na całej powierzchni co sprawia, że intensywnie mogą rozwijać się tutaj rośliny zakorzenione w dnie. Brak tutaj typowego strefowego układu roślinności, charakterystycznego dla jezior, który zastąpiony jest układem mozaikowym. Szuwary budowane przez trzcinę, pałki, strzałkę wodną mogą wykształcać się zarówno przy brzegu jak i w części środkowej zbiornika. W stawach „zaniedbanych” zajmują one często nawet kilkadziesiąt procent powierzchni. Dno zbiorników porastają liczne gatunki rdestnic, moczarka kanadyjska, strzałka wodna, a w południowej Polsce grzybieńczyk wodny oraz coraz rzadsza kotewka orzech wodny.

Ważnym czynnikiem wpływającym na charakter roślinności jest termin napełniania i spuszczania wody. Część stawów, głównie przesadki pozbawiane są wody jesienią, a napełniane są dopiero wiosną lub latem roku następnego. Po spłynięciu wody część roślin wodnych i bagiennych ginie, inne jak np. strzałka wodna, rdestnica pływającą, czy rdest ziemnowodny tworzą formy lądowe. Przy odpowiednim nawilgoceniu dna, po wiosennych roztopach, rozwijają się tutaj bujnie zbiorowiska pionierskie z dużym udziałem roślin jednorocznych. Zwarte, charakterystyczne darnie tworzą m.in. ponikło błotne, ponikło igłowate, nadwodniki oraz mietlica rozłogowa. Pojawiają się również m.in. rdest ostrogorzki oraz rdest plamisty, które często całkowicie zarastają powierzchnię stawu. Podczas zalewania zbiorników część gatunków ginie, a inne przechodzą na podwodny tryb życia. Rdesty oraz kropidło wodne, w miarę podnoszenia się poziomu wody przyspieszają tempo wzrostu i po całkowitym wypełnieniu wodą stawu, górne pędy tych roślin wystają ponad powierzchnie lustra, tworząc nadwodny kobierzec, zajmujący całą powierzchnię akwenu. Większość stawów towarowych napełniana jest od późnej jesieni do wczesnej wiosny, i rośliny, które kiełkują tylko na suchym dnie, nie mają tutaj odpowiednich warunków do rozpoczęcia wegetacji.

Kolejnym czynnikiem kształtującym rozwój roślinności, jest ilość oraz wiek hodowanych w stawie karpi. Przesadki są z reguły silnie zarośnięte przez roślinność (głównie rdesty). Napełnianie wodą tych zbiorników następuje późną wiosną lub latem, więc rośliny zdążą wykiełkować przed całkowitym zalaniem dna. Karpie w pierwszym roku życia żywią się głównie planktonem i słabo przekopują dno stawu co umożliwia przedstawicielom flory bujny rozwój. Natomiast starsze roczniki – kroczek i karp towarowy żerują intensywnie w dnie. Przy dużych obsadach, sięgających 2-3 tony karpia handlowego na hektar, dno stawu jest tak silnie spulchnione przez poszukujące pokarmu ryby, że rośliny nie są w stanie się zakorzenić. Ponadto woda ulega silnemu zmętnieniu, co całkowicie ogranicza dostęp światła hamując wegetację. Intensyfikacja produkcji karpia oraz hodowla roślinożernego amura były jednymi z przyczyn wyginięcia między innymi kotewki orzecha wodnego na wielu kompleksach stawowych.

Procesy kształtujące rozwój roślinności na stawach są bardzo skomplikowane. Spowodowane jest to głównie działalnością człowieka, który nie dopuszcza do nadmiernego zarośnięcia zbiorników. Każde napełnienie i spuszczenie wody, pogłębienie dna, powoduje całkowitą zmianę dotychczasowych warunków środowiskowych i wykształcenie się odmiennych zbiorowisk roślinnych. Procesy te są bardzo dynamiczne, stąd też akwen pokryty całkowicie rdestem w jednym roku, w kolejnym może być pozbawiony roślinności wynurzonej. Stawy karpiowe w naszym kraju są ważną ostoją dla rzadkich i zagrożonych gatunków roślin, które utraciły swoje naturalne siedliska, należą do nich m.in. grzybieńczyk wodny, kotewka orzech wodny, nadwodnik naprzeciwlistny, nadwodnik trójpręcikowy, nadwodnik sześciopręcikowy, gałuszka kulecznica oraz oczeret sztyletowaty (powyższe gatunki umieszczono w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin).

Stawy ostoją rzadkich gatunków ptaków

Zbiorniki te dzięki silnej eutrofizacji, obfitości ryb, bogatej roślinności są dogodnym miejscem do lęgów oraz odpoczynku podczas wędrówek dla wielu gatunków ptaków. W naszym kraju stawy karpiowe są najważniejszym miejscem lęgowym: bąka, bączka, czapli purpurowej, ślepowrona, podgorzałki, rybitwy białowąsej, zielonki, kropiatki oraz podróżniczka (powyższe gatunki umieszczono w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt).

 

Żabiściek pływający

Staw zarośnięty strzałką wodną

 

Ochrona stawów rybnych

Z uwagi na częsty brak możliwości pogodzenia produkcji karpia z ochroną przyrody, większość stawów nie podlega ochronie. Jedynie 9 kompleksów na 850 istniejących objęto ochroną rezerwatową. Są to: Stawy Przemkowskie (woj. wielkopolskie), Stawy Milickie (woj. dolnośląskie), Staw Nowokuźnicki (woj. opolskie), Staw Smolnik (woj. opolskie), Staw Wydymacz (woj. wielkopolskie), Stawy Raszyńskie (woj. mazowieckie), Stawy Stawinoga (woj. mazowieckie), Stawy Broszkowskie (woj. mazowieckie) oraz Stawy Łężczak (woj. śląskie). Z pośród 140 ostoi ptaków o znaczeniu międzynarodowym (Important Bird Area, obszary proponowane jako OSOP – Obszary Specjalnej Ochrony Ptaków Natury 2000) 19 obejmuje kompleksy stawowe. Do ostoi skupiających najważniejsze kompleksy należą: Stawy Przemkowskie, Dolina Baryczy, Dolina Górnej Wisły, Stawy w Brzeszczach, Dolina Dolnej Soły, Dolina Dolnej Skawy oraz Dolina Nidy. Z pośród nich ochroną w postaci OSOP zostały objęte tylko trzy: Dolina Górnej Wisły, Dolina Baryczy oraz Stawy Przemkowskie. Pierwsza obejmuje Zbiornik Goczałkowicki i okoliczne stawy w woj. śląskim, kolejne dwie jedne z największych kompleksów w kraju położone w woj. dolnośląskim i wielkopolskim.

Retencja wody

Stawy karpiowe oprócz znaczenia gospodarczego spełniają również dużą rolę w retencjonowaniu wody. W naszym kraju zbiorniki te o łącznej powierzchni 60 000 ha, gromadzą 600 mln3 wody, co odpowiada 5 zbiornikom wielkości Zbiornika Dobczyckiego. Stawy w zlewni Górnej Wisły (do Zawichostu) gromadzą ilość wody równą rezerwie powodziowej wszystkich karpackich zbiorników zaporowych. Stawy „zbierają” wodę ze zlewni głównie wiosną kiedy jest jej nadmiar, a „oddają” jesienią, w okresie o niskich przepływach w rzekach.

Zbiorniki te charakteryzują się wysoką pojemnością buforową. Żyjące w nich organizmy wodne przyswajają duże ilości doprowadzanych do stawów związków chemicznych. Mają więc one istotny wpływ na oczyszczanie wód z dopływających substancji organicznych, chroniąc w ten sposób położone w pobliżu cieki.

 

Literatura:

Bieniarz K., Kownacki A., Epler P. 2003. Biologia stawów rybnych. Wydawnictwo Instytutu Rybactwa Śródlądowego, Olsztyn.

Bukacińska M., Bukaciński D., Cygan J.P., Dobrowolski K. A., Kaczmarek W. 1995. Przyrodniczo-ekonomiczna waloryzacja stawów rybnych w Polsce. Fundacja IUCN Poland, Warszawa, s.116.

Dobrowolski K. A., Lewandowski K. (red.) 1998. Ochrona środowisk wodnych i błotnych w Polsce. Oficyna Wydawnicza Instytutu Ekologii PAN, Dziekanów Leśny.

Guziur J., Białowąs H., Milczarzewicz W. 2003. Rybactwo stawowe w stawach karpiowych, urządzeniach przemysłowych oraz małych zbiornikach śródlądowych. Wyd. Hoża, Warszawa, s.386.

Głowaciński Z. (red.). 2001. Polska czerwona księga zwierząt. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.

Jankowski W. 1999. Plany ochrony stawów rybnych. Przegląd Przyrodniczy. 10, (1-2): 49-58.

Kaźmierczakowa R., Zarzycki K. (red.) 2001. Polska czerwona księga roślin. Wydawnictwa Instytutu Botaniki PAN, Kraków.

Podbielkowski Z. 1968. Roślinność stawów rybnych woj. warszawskiego. Monogr. Bot. 27, 3-123.

Sidło P.O., Błaszkowska B., Chylarecki P. (red.) 2004. Ostoje ptaków o randze europejskiej w Polsce. OTOP, Warszawa.

Wróbel S. 2003. Stawy – ich znaczenie w produkcji ryb i gospodarce wodnej. Przegląd Rybacki. 68 (1): 22-26.

Wybrane strony WWW poświęcone przyrodzie stawów rybnych oraz gospodarce karpiowej:

www.czaplon.most.org.pl – stawy Doliny Górnej Wisły

www.barycz.pl – stawy w Dolinie Baryczy

www.pwg.otop.org.pl – stawy Przygodzickie i okolice

www.infish.com.pl – Instytut Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie

www.bielsko.man.pl/fishrzd/rzd.html – Rybacki Zakład Doświadczalny w Zatorze

 

Mateusz Ledwoń

CZAPLON – lokalna grupa Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków, e-mail: lmkp@poczta.fm

26.10.2005